Một trong những chủ đề gây tranh cãi đáng ngạc nhiên trong lĩnh vực đào tạo và phát triển là vai trò của trực giác trong lãnh đạo. Một số nhà lãnh đạo cho rằng họ chỉ dựa vào dữ liệu để đưa ra quyết định, bác bỏ trực giác vì cho rằng nó không liên quan. Tuy nhiên, những người khác lại tự hào khẳng định rằng trực giác là một trong những điểm mạnh lớn nhất của họ. Các nghiên cứu cho thấy khoảng 85% quyết định của các CEO dựa trên trực giác.

Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng vượt trội trong việc xử lý thông tin, phân tích dữ liệu và tối ưu hóa quyết định, giá trị cốt lõi của con người không còn nằm ở khả năng tính toán, mà ở năng lực cảm nhận, kết nối và phán đoán trong những tình huống chưa có lời giải rõ ràng. Trong bối cảnh ấy, trực giác không phải là sự đối lập với lý trí, mà là sự kết tinh của trải nghiệm, cảm xúc và khả năng nhận biết tinh tế — một năng lực ngày càng quan trọng để dẫn dắt tổ chức vượt qua biến động.

Trực giác là gì?

Trực giác (hay giác quan thứ sáu) thường được mô tả là "cảm giác mách bảo", là phản ứng nhanh chóng, tự động của cơ thể và tâm trí chúng ta đối với một tình huống đang diễn ra. Mặc dù có vẻ bí ẩn, nhưng nó là một tập hợp các quá trình nội tại có thể nhận biết được diễn ra trong cơ thể chúng ta. Nó được hình thành bởi kinh nghiệm trong quá khứ, kiến ​​thức tích lũy và sự nhận biết vô thức về các mô hình. Qua đó, cho phép chúng ta nhanh chóng nắm bắt một tình huống mà không cần phải phân tích từng chi tiết một cách có ý thức.

Theo nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Daniel Kahneman, “Trực giác không hơn không kém chính là khả năng nhận ra những điều quen thuộc”. Có thể hiểu đơn giản: đó là cảm giác “mình đã từng gặp tình huống này trước đây.

Trực giác cũng gắn bó mật thiết với cảm xúc của chúng ta. Nó tạo ra phản ứng cảm xúc mà thường rất khó để dứt bỏ. Vấn đề là chúng ta không biết tại sao.

Ví dụ, một nhà lãnh đạo có thể bất ngờ có cảm giác “nên chọn người này”, dù ứng viên đó ít kinh nghiệm hơn những người khác. Vì sao lại như vậy? Có thể là vì họ nhìn thấy ở ứng viên sự nhiệt huyết, quyết tâm và những tín hiệu rất nhỏ cho thấy người này có tiềm năng phát triển tốt trong công việc. Nhưng cũng có thể đơn giản hơn: ứng viên đó gợi cho nhà lãnh đạo cảm giác quen thuộc. Chẳng hạn cùng trường đại học, cùng sở thích thể thao, hay có điểm gì đó giống với chính họ.

Ở chiều ngược lại, trực giác đôi khi không hoàn toàn “đúng đắn”, mà bị ảnh hưởng bởi những thiên kiến vô thức. Khi đó, nhà lãnh đạo có thể vô tình cảm thấy không thiện cảm với một ứng viên nào đó và tìm lý do để loại họ ra khỏi lựa chọn.

Đây là lý do tại sao trí tuệ cảm xúc rất quan trọng đối với việc ra quyết định dựa trên trực giác. Các nhà lãnh đạo phải hiểu trực giác chi phối các quyết định của họ như thế nào, và quan trọng hơn, phải xem xét tại sao họ lại cảm thấy như vậy.

Lợi ích của trực giác trong lãnh đạo

Khi được vận dụng tốt, trực giác mang lại những lợi thế đáng kể cho các nhà lãnh đạo :

• Tăng tốc độ ra quyết định: Đưa ra những phán đoán nhanh chóng, tiết kiệm thời gian trong môi trường làm việc có nhịp độ cao. Nếu thiếu trực giác, nhà lãnh đạo có thể rơi vào trạng thái phân tích quá mức dẫn đến chậm trễ.
• Nâng cao khả năng thấu hiểu: Trực giác hỗ trợ nhà lãnh đạo nhận diện các mô hình và cơ hội tiềm ẩn mà lý trí đơn thuần khó có thể phát hiện ngay lập tức.
• Thúc đẩy đổi mới và sáng tạo: Trực giác cho phép vượt ra ngoài những gì dữ liệu thể hiện, từ đó mở ra các hướng tiếp cận mới và tạo ra giải pháp sáng tạo khi phương pháp truyền thống không còn hiệu quả.
• Cải thiện khả năng đánh giá rủi ro: Trực giác giúp nhà lãnh đạo nhận ra cảm giác “không ổn” hoặc “đúng hướng”, từ đó thúc đẩy việc xem xét kỹ lưỡng hơn trước khi đưa ra quyết định quan trọng.

Những lợi ích trên cho thấy vai trò quan trọng của trực giác trong lãnh đạo, tuy nhiên nó chỉ thực sự hiệu quả khi được kết hợp hài hòa với sự nhận thức rõ ràng và tư duy phản biện.

Nguy hiểm của trực giác: Tư duy hạn chế

Tuy trực giác có thể là một lợi thế, nhưng nó cũng không tránh khỏi rủi ro. Bởi vì nó phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm trong quá khứ,và đôi khi có thể dẫn đến suy nghĩ quá thận trọng hoặc thiên vị.

Ví dụ, bạn đã bao nhiêu lần nghe sếp bác bỏ một ý tưởng mới với câu nói, “Chúng ta đã thử điều đó trước đây rồi, và nó không hiệu quả”? Phản ứng này, xuất phát từ trực giác, có thể kìm hãm sự đổi mới và ngăn cản các nhóm khám phá những ý tưởng có thể thành công trong một bối cảnh mới.

Điều này đặc biệt đúng khi xét đến tốc độ thay đổi nhanh chóng. Ví dụ, một nhà lãnh đạo có thể đã thất vọng với kết quả của một công cụ AI cách đây một năm, khiến họ ngần ngại đầu tư vào các công cụ bổ sung. Nhưng sức mạnh tính toán của AI tăng gấp đôi sau mỗi sáu tháng - và tốc độ này ngày càng nhanh hơn. Do đó, kinh nghiệm trong quá khứ trở nên ít quan trọng hơn. Các nhà lãnh đạo phải học cách phát triển trực giác của mình để đáp ứng những thay đổi nhanh chóng.

Rủi ro lớn nhất trong tất cả? Đó là thiên kiến ​​vô thức. Trực giác thường mang theo những định kiến ​​có sẵn, dù là về con người, công nghệ hay chiến lược. Mặc dù thiên kiến ​​có thể giúp não bộ xử lý thông tin nhanh hơn, nhưng nó cũng được xây dựng dựa trên những giả định không đầy đủ hoặc không chính xác. 

Đối với các nhà lãnh đạo, việc đưa ra quyết định dựa trên trực giác mà không được kiểm soát có thể dẫn đến kết quả kém hơn, tầm nhìn hạn chế và bỏ lỡ cơ hội. Nhưng bằng cách nâng cao nhận thức về nguồn gốc và thời điểm xuất hiện những cảm giác trực giác đó, các nhà lãnh đạo có thể sử dụng những tín hiệu này như thông tin hữu ích.

Phát triển trực giác: Hộp Nhận thức

Tin vui là trực giác không phải là một khả năng cố định; nó hoàn toàn có thể được rèn luyện, phát triển và mở rộng theo thời gian. “Hộp Nhận thức” là một khái niệm được phát triển bởi Elizabeth Koch, để giúp các nhà lãnh đạo hiểu về trực giác của họ.

Hộp Nhận thức là một phép ẩn dụ cho thấy cách niềm tin, định kiến ​​và câu chuyện cá nhân định hình cách chúng ta nhìn nhận thế giới. Những “bức tường” của chiếc hộp này tạo ra các giới hạn vô hình nhưng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến những gì ta chú ý và cách ta diễn giải thông tin.

Chẳng hạn, một nhà lãnh đạo với “Hộp Nhận thức” bị thu hẹp có thể dễ dàng bỏ qua phản hồi từ một đồng nghiệp ít kinh nghiệm hơn, vì cho rằng họ không đủ hiểu biết về độ phức tạp của dự án. Ngược lại, khi “Hộp Nhận thức” được mở rộng, nhà lãnh đạo sẽ có xu hướng cân nhắc giá trị tiềm ẩn của những phản hồi đó, từ đó có thể cải thiện chất lượng sản phẩm cuối cùng.

Các nhà lãnh đạo không nhất thiết phải duy trì trạng thái “Hộp Nhận thức” luôn mở rộng, vì điều đó có thể gây quá tải. Thay vào đó, họ có thể học cách linh hoạt mở rộng nó trong những tình huống quan trọng để kiểm tra lại giả định, mài giũa trực giác và đưa ra quyết định tốt hơn. Đặc biệt trong các bối cảnh mới hoặc chưa quen thuộc.

Cách các nhà lãnh đạo phát triển trực giác

Dưới đây là 03 cách thực tiễn phổ biến giúp các nhà lãnh đạo khai thác và phát triển trực giác của họ: 

1. Xây dựng nền tảng trí tuệ cảm xúc

Nhận thức cảm xúc là nền tảng của việc ra quyết định đúng đắn. Giúp các nhà lãnh đạo nhận diện cảm xúc của họ và hiểu nguồn gốc của chúng. Ví dụ, nếu một nhà lãnh đạo cảm thấy kháng cự với sự thay đổi, liệu đó có phải do sợ thất bại, quá tải hay điều gì khác? Xác định chính xác cảm xúc là chìa khóa để có phản ứng trực giác hiệu quả hơn. Đây là trọng tâm cốt lõi của chương trình “Lãnh đạo với Trí tuệ cảm xúc/ Search Inside Yourself”.

2. Trau dồi nhận thức nội tại

Trực giác thường nằm ở tiềm thức, nhưng cơ thể chúng ta cung cấp những manh mối thông qua nhận thức nội tại – nhận thức về trạng thái bên trong cơ thể. Bằng cách phát triển nhận thức nội tại, các nhà lãnh đạo có thể học cách nhận biết các tín hiệu vật lý, chẳng hạn như tim đập nhanh hoặc bụng căng cứng, và sử dụng chúng làm dữ liệu để đưa ra quyết định.  

3. Định hình lại định kiến

Hầu hết các nhà lãnh đạo nghĩ về định kiến ​​trong bối cảnh phân biệt đối xử với một cá nhân hoặc một nhóm người. Nhưng định kiến ​​có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác. Điều quan trọng là mỗi người nhận ra rằng ai cũng có những định kiến nhất định do trải nghiệm và thói quen suy nghĩ hình thành. Khi biết đặt câu hỏi cho những phản ứng mang tính bản năng và sẵn sàng xem xét các góc nhìn khác, nhà lãnh đạo có thể tư duy cởi mở, khách quan và bao quát hơn.

Định kiến cũng có thể khiến “hộp nhận thức” của một người trở nên giới hạn. Vì vậy, việc nâng cao nhận thức về suy nghĩ và cảm xúc của bản thân sẽ giúp nhận ra khi nào định kiến đang ảnh hưởng đến cách đánh giá hoặc ra quyết định.

Sức mạnh của trực giác lãnh đạo

Trực giác là một phần không thể thiếu của khả năng lãnh đạo. Nhưng nó không phải là một khả năng cố định mà chúng ta nên chấp nhận một cách mặc định. Thay vào đó, trực giác là một công cụ mạnh mẽ mà chúng ta có thể định hình, trau dồi và phát triển.

Trong một thế giới ngày càng được thúc đẩy bởi dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, trực giác mang lại lợi thế vô cùng quan trọng. Nó giúp các nhà lãnh đạo vượt qua sự mơ hồ, diễn giải dữ liệu một cách sáng tạo và nhận ra những rủi ro hoặc cơ hội tiềm ẩn. Đối với các đội ngũ đào tạo và phát triển, việc phát triển trực giác của các nhà lãnh đạo không chỉ là điều nên có mà còn là yếu tố thiết yếu để xây dựng một văn hóa lãnh đạo cởi mở và hướng về phía trước.

Bằng cách giúp các nhà lãnh đạo có tầm nhìn xa hơn, chúng tôi trao quyền cho họ để lãnh đạo tốt hơn.